طرح توجيهي

Google

جستجودروبلاگ
جستجودراینترنت
کد جستجوگر گوگل
blog

صنعت کشاورزی و بررسی وضعیت تولید گوجه فرنگی در کشور

صنعت کشاورزی و بررسی وضعیت تولید گوجه فرنگی در کشور

 

بخش کشاورزی به لحاظ دارا بودن پتانسیل‌ها و توانمندی‌های قابل توجه در منابع و عوامل تولید از قبیل اراضی مستعد و حاصلخیز کشاورزی، منابع آبی قابل استحصال، تنوع آب و هوایی در اقلیم ‌های گوناگون، منابع تجدید شونده، جنگل‌ها و مراتع و دارا بودن هزاران کیلومتر مرز آبی و خشکی جهت دسترسی به بازارهای هدف محصولات کشاورزی و فرآورده‌های مربوطه توانسته است در شرایط کنونی با تامین حدود 90 درصد مواد غذایی مورد نیاز جمعیت کشور و تامین بخش عمده‌ای از مواد اولیه مورد نیاز صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی به ویژه صنایع غذایی به عنوان یکی از مهمترین بخش‌های اقتصادی کشور تلقی گردد.

بخش کشاورزی با حدود 4.5 میلیون نفر بهره‌بردار، حدوداً 20 درصد تولید ناخالص داخلی، 25 درصد اشتغال و 25 درصد ارزش صادرات غیرنفتی کشور را به خود اختصاص داده و نقش محوری و تعیین کننده‌ای در اقتصاد ملی ایفا می‌‌نماید. نتایج حاصله از جمع‌ بندی آمارها موید این مطلب است که کشاورزی کشور طی دهه اخیر از رشد و توسعه چشمگیری برخوردار بوده به گونه‌ای که با بهره‌برداری بهینه از منابع آب و خاک کل تولید محصولات کشاورزی در زیربخش‌های زراعی، باغی، دام و طیور و شیلات و آبزیان در سال 1385 به مرز 100 میلیون تن رسیده و پیش‌بینی می‌گردد این میزان تولید در پایان سال جاری (1386) به مرز 104.5 میلیون تن شامل 76.5 میلیون تن محصولات زراعی، 16.5 میلیون تن محصولات باغی، 10.7 میلیون تن محصولات دامی و طیور و 630 هزار تن محصولات شیلاتی رسیده و بر اساس پیش‌بینی‌های به عمل آمده در سند توسعه بخش کشاورزی در برنامه پنجساله چهارم توسعه در سال پایانی برنامه (1388) تولید محصولات کشاورزی به مرز 112 میلیون تن افزایش یابد که عملکرد گذشته بخش حاکی از این است که اهداف کمی مورد نظر در برنامه قطعاً عملی بوده و حتی بیش از میزان پیش‌بینی شده در سال پایانی برنامه پنجساله چهارم توسعه (1388) امکان‌پذیر خواهد بود.

با توجه به مطالب مذکور در فوق در یک نگرش کلی می‌توان اظهار داشت بخش کشاورزی یکی از مهمترین و تواناترین بخش‌های اقتصادی کشور بوده به گونه‌ای که ایران یکی از پنج کشور جهان می‌باشد که در تولید بیش از 20 محصول کشاورزی جزو 10 تولیدکننده عمده دنیا محسوب می‌گردد به نحوی که در محصول پسته، انار، خرما، زیره، زعفران و زرشک مقام اول جهانی را دارا می باشد. از طرفی امروزه امنیت غذایی یک جامعه توسعه یافته عنصر اصلی سلامت فکری، روانی و جسمی آن جامعه است. امنیت غذایی دامنه انتخاب افراد را گسترش می‌‌‌دهد. قابلیت‌ها و استانداردهای زندگی را ارتقاء داده و امکان گزینش یک رویه معقول زندگی را برای افراد جامعه فراهم می‌نماید. تاریخ روابط بین کشورها نشان می‌دهد که کشورهای قدرتمند در بیشتر موارد از مواد غذایی به عنوان حربه سیاسی علیه برخی از کشورهای دیگر بهره گرفته‌اند. تجربه کشورهای کمتر توسعه یافته حاکی از این است که وابستگی آنها به واردات مواد غذایی از کشورهای توسعه یافته باعث ضربه‌پذیری سیاسی‌شان شده و امنیت ملی‌شان همواره از این محل در معرض تهدید قرار گرفته است.

پرداختن به امنیت غذایی هم از جنبه انسانی و هم از جنبه دینی و شرعی و هم از جنبه تامین سلامت جامعه از وظایف مهمی است که دولت جمهوری اسلامی ایران باید به آن بپردازد. بنا به اهمیت موضوع در ماده (1) قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی تامین امنیت غذایی را به عنوانی یکی از رسالت‌های محوری این وزارت تعیین نموده و در ماده 84 قانون برنامه پنجساله چهارم توسعه و سند چشم‌انداز بیست ساله کشور بر آن تاکید گردیده است. بخش کشاورزی برای انجام ماموریت قانونی خود هدف آرمانی امنیت غذایی متکی بر تولید ملی با بهره‌گیری از علم و دانایی در فرآیند تولید و فرآوری و کاربرد بهره‌ورانه منابع آب، خاک و دیگر منابع مورد نیاز به همراه حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی را در دستور کار خود دارد. یکی از اهداف مهم بخش کشاورزی برای نیل به این آرمان افزایش ضریب امنیت غذایی کشور با تکیه بر تولید از منابع داخلی با تاکید بر خودکفایی در تولید محصولات اساسی کشاورزی کشور است. به دلایل مذکور امروزه امنیت غذایی یکی از مهمترین اولویت‌هایی است که پی در پی از سوی سیاستگذاران، برنامه‌ریزان کشورها مورد تاکید قرار گرفته است لیکن متاسفانه اگرچه تولید مواد غذایی در جهان افزایش یافته است و منابع پایدار کشاورزی و امکانات تولید کشورهای در حال توسعه نیز ظرفیت‌های بالقوه‌ای به مراتب بیشتر از توان به کار گرفته را دارند ولی هنوز بسیاری از کشورها به ویژه کشورهای در حال توسعه و عقب نگه داشته شده در فعالیت بخشیدن به سه اصل اساسی ذیل با دشواری مواجه اند:

 

1- اطمینان یافتن از تامین غذای کافی و سالم و باکیفیت مناسب در سطح ملی، خانوار و فرد

2- ایجاد برقراری ثبات در تامین غذا در تمامی روزهای سال

3- اطمینان یافتن از دسترسی مستمر فیزیکی و اقتصادی خانوار به غذای کافی جهت تامین نیازهای اساسی

ضایعات مواد غذایی در کشور ایران متاسفانه از میزان متعارف کشورهای در حال توسعه به مراتب بیشتر بوده به گونه‌ای که بخش قابل ملاحظه‌ای از محصولات کشاورزی که با صرف نهاده‌های مختلف تولید می‌گردند به دلایل مختلف در چرخه تولید تا مصرف دچار ضایعات می‌گردند. برآوردهای کارشناسی به عمل آمده حاکی از این است که این ضایعات به طور متوسط در بخش کشاورزی و زیربخش‌های مربوطه، زراعی، باغی، دام و طیور، شیلات و آبزیان به طور متوسط حدود 8/17 درصد می‌باشد. زیربخش‌ باغبانی با 1/28 درصد بالاترین و زیربخش دام و طیور با 1/6 درصد کمترین ضایعات را به خود اختصاص می دهند. بر پایه آمارهای موجود ارزش اقتصادی ضایعات محصولات کشاورزی حدود 6/2 میلیارد دلار برآورد می‌گردد که این رقم می‌تواند تامین کننده غذای حدود 10 الی 15 میلیون نفر در کشور باشد.

با توجه به مطالب مذکور در فوق و اینکه محصولات کشاورزی عمدتاً در فصول مشخص و غیردائم تولید گردیده و از درجه فساد و آسیب پذیری بالا برخوردار بوده و حدوداً بیش از نیمی از محصولات کشاورزی تولیدی مازاد بر مصرف تازه‌خوری بوده و می‌بایست در شرایط مناسب، نگهداری، درجه‌بندی، بسته‌بندی، فرآوری و در زمان‌های مناسب به بازار مصرف عرضه گردند، ایجاد، توسعه و حمایت از صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی به ویژه صنایع غذایی در کانون و قطب‌های عمده تولید محصولات کشاورزی با مشارکت بهره‌برداران بخش امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر بوده زیرا این صنایع ضمن افزایش ارزش افزوده و رشد بهره‌وری بخش کشاورزی سبب ایجاد اشتغال پایدار و افزایش درآمد کشاورزی و جذب نیروی کار مازاد بر بخش کشاورزی در مناطق روستایی گردیده و با توسعه ظرفیت فرآو ری محصولات کشاورزی مشکل فصلی و غیردائمی بودن تولید این گونه محصولات و همچنین فسادپذیری و آسیب‌پذیری این گونه محصولات را رفع نموده و گامی موثر در جهت کاهش ضایعات و استفاده بهینه از زایدات و پسماند‌های محصولات کشاورزی می‌باشد. بنابراین ما در بخش کشاورزی برای انجام ماموریت‌هایی که به موجب قانون به عهده ما گذاشته شده است ناگزیر هستیم که به صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی به ویژه صنایع غذایی که در ماده 8 قانون تشکیل وزارت متبوع بر آن تصریح گردیده است به عنوان یکی از زیربخش‌های ضروی خود بپردازیم و با مدیریت صحیح و دانایی محور، تعامل این زیربخش را با سایر زیربخش‌ها نظیر زراعت، باغبانی، دام و طیور و شیلات و آبزیان در راستای دستیابی به امنیت غذایی، ایمنی غذا و کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، هر چه فعال‌تر نماییم.

در کشور ما به علت عدم وجود مدیریت هماهنگ بین تولید و فرآوری محصولات کشاورزی و همچنین نبود یک استراتژی جامع و مطلوب در این زمینه با مشکلاتی برای بخش کشاورزی و زیر بخش آن یعنی صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی به ویژه صنایع غذایی مواجه می‌باشیم. زیرا همانگونه که گفته شد صنایع غذایی اصولاً بخشی از زنجیره ارزش در بخش کشاورزی است و زمانی می تواند درست مدیریت شود که تدوین استراتژی‌ها، سیاست‌ها و برنامه‌های آن در بخش کشاورزی صورت پذیرد وگرنه اقدامات و سرمایه‌گذاری در آن اثربخشی لازم را در عمل به همراه نخواهد داشت. موفقیت کمی و کیفی صنایع غذایی بالغ بر 70 درصد به بخش کشاورزی وابسته است و هرگونه موفقیت یا عدم موفقیت در بخش کشاورزی مستقیماً صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی به ویژه صنایع غذایی را متاثر نموده و بالعکس هرگونه موفقیت یا عدم موفقیت در صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی به ویژه صنایع غذایی در افزایش بهره‌وری بخش موثر خواهد بود.

متاسفانه در حال حاضر این زیربخش مهم بخش کشاورزی عمدتاً از بخش خارج است و امکان تعامل اثربخش و موثر آن با بخش کمتر وجود دارد و در حقیقت این مهمترین حلقه زنجیره ارزش، خارج از بخش قرار دارد و سیاست‌ها و استراتژی‌های آن در جایی دیگر تدوین و اجرا می‌گردد که ادامه این وضعیت می‌تواند چالش‌هایی را فرا روی بخش کشاورزی قرار دهد.

 

 

 

سالانه میلیون ها دلار ارز جهت واردات موادی شامل:

-  خوراک دام و طیور، انواع پروتئین های مصرفی انسان، دام و طیور و مواد مکمل آن

-  انواع اسید های آمینه و آلی مثل لیزین، آلانین، سیتریک، لاکتیک، گلوتامیک و .....

-  انواع مواد شیمیایی مثل الکل ها، فورفورال، پکتین، استن و ....

-  انواع اسانس ها برای مصارف صنایع غذایی و بهداشتی

-  انواع کاغذ و خمیر آن

از کشور خارج می شود و این روند هر ساله سیر صعودی به خود می گیرد این در حالیست که حجم دور ریز ضایعات کشاورزی در مزارع کشور قابل تأمل می باشد. این مسئله زمانی اهمیت خود را نشان می دهدکه بدانیم ضایعات و پسماندهای مزارع در دیگر کشورها منبع اصلی تأمین مواد مذکور برای صادرات به ایران وکشورهای مشابه می باشند. در تمامی فرایند های کشاورزی و صنایع مربوطه علاوه بر تولید محصولات اصلی، محصولات جانبی نیز تولید می شود که حجم وسیعی را شامل می گردد و به علت این که محدودة وسیعی برای به کارگیری این محصولات وجود دارد، بسیاری از کشورهای پیشرفته و در حال توسعه، ارزش بالاتری را برای آنها در نظرمی گیرند، بگونه ایکه در بعضی موارد از محصول اصلی نیز بسیار با ارزش تر می باشد. از طرفی براساس آمارهای موجود در ایران تقریباً نیمی از محصولات کشاورزی بدون اینکه به مصرف برسد در مراحل مختلف از بین می روند و صنایع تبدیلی موجود در ایران به آن حد از رشد نرسیده که بتواند از تمامی اجزاء یک محصول کشاورزی بهره مناسب و کامل را ببرد. اتلاف محصولات کشاورزی موجب خارج شدن بخش قابل توجهی از تولیدات کشاورزی از چرخه تولید تا مصرف می‌شود به طوری که بر پایة آمارهای موجود به طور متوسط 35 درصد از محصولات کشاروزی در ایران و در مراحل گوناگون ضایع می‌شود که این خود غذای 15 تا 20 میلیون نفر از جمعیت کشور است. ضایعات کشاورزی در سه مرحله پیش از برداشت، برداشت و پس از آن روی می‌دهد ولی قسمت عمده ضایعات مربوط به مراحل برداشت و پس از آن (تا مرحله مصرف) می‌باشد. ضایعات پس از برداشت محصولات غیر دانه‌ای در مرحله جابه‌جایی،‌ حمل و نقل، انبارداری و فرآوری و محصولات دانه‌ای در مرحله خشک کردن و ذخیره سازی رخ می‌دهد.

جابه‌جایی نامناسب در زمان رساندن محصول به بازار موجب زخمی شدن محصول و آسیبهای مکانیکی می‌شود و امکان فعالیت و رشد ریززنده‌ها را فراهم می‌کند. در مرحله نگهداری در انبار نیز عدم کنترل شرایط محیطی سبب افت کمی و کیفی قابل ملاحظه‌ای‌ می‌گردد. به طور کلی نگهداری مناسب و فرآوری پس از برداشت با گسترش صنایع تبدیلی کشاورزی افزون بر رعایت مراقبتهای قبل از برداشت، بروز فساد به وسیله عوامل خارجی یا داخلی را به تعویق انداخته یا ممانعت به عمل می‌آورد که در نتیجه آن مواد غذایی می‌تواند برای مدت طولانی‌تری قابل مصرف باقی بماند، بنابراین کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، اصلاح سیستم غذایی و متعادل کردن مصرف نیاز به برنامه‌ریزی منسجم و هماهنگ با جمیع عوامل مؤثر دارد.  

با افزایش مداوم جمعیت دنیا نیاز به مواد غذایی روز به روز با سرعتی شگرف افزایش می‌یابد. سازمان خواروبار جهانی اعلام کرده است که جمعیت جهان تا سال 2030 به بیش از 8 میلیارد نفر خواهد رسید که تأمین مواد غذایی این جمعیت نیاز به کوشش پیگیری در زمینه کشاورزی و علوم وابسته دارد. با وجود پیشرفتهای قابل توجه در سه دهه اخیر مصرف سالیانه مواد غذایی فقط در حدود 20 درصد افزایش یافته است. بر اساس برآوردهای موجود تا سال 2030 باید مقدار تولید محصولات غذایی در کشورهای در حال توسعه 70 درصد بیشتر از تولید فعلی آن باشد تا بتواند همگام با جمعیت رو به رشد حرکت نماید و بدرستی جوابگوی نیازهای آنها باشد.

مقدار تولید جهانی میوه‌ها و سبزی‌ها در سالهای 1993 تا 1995 به ترتیب 489 و 448 میلیون تن بوده است. در سال 1996 مقدار تولید سبزیها 2/3 درصد و میوه‌ها 6/1 درصد در سال افزایش نشان داده است ولی این افزایش برای همه کشورها بویژه کشورهای در حال توسعه که به دلیل ضعف تکنولوژی توانایی رقابت با کشورهای توسعه یافته را ندارند‌ یکنواخت نبوده است. از سوی دیگر افزایش تولید محصولات کشاورزی با توجه به شرایط آب و هوایی، محدودیت منابع آبی و نیز محدودیت زمینهای دارای پتانسیل تولید کشت‌های دیم در بسیاری از نقاط جهان امکان پذیر نیست بنابراین برای تأمین مواد غذایی باید بهره‌وری از عوامل تولید بویژه آب و خاک افزایش و ضایعات مواد غذایی تا حد امکان کاهش یابد. هر ساله مقدار بسیار زیادی از محصولات زراعی و باغی در مراحل گوناگون بویژه پس از برداشت دچار افت کیفیت می‌گردد به طوری که مقدار این ضایعات درکشورهای جهان سوم به دلیل کم توجهی به اصول نگهداری فرآورده‌های کشاورزی و عدم توسعه و تکامل روشهای علمی انبارداری و خسارت ناشی از آفتهای انباری بیش از کشورهای صنعتی است، اگر آسیب‌های وارده به محصولات کشاورزی در مزرعه‌ها و باغها نیز به آن افزوده شود موجب تولید مقدار زیادی ضایعات در محصولات کشاورزی خواهد شد به طوری که بر اساس آمار سازمان خواروبار جهانی مقدار این ضایعات در کشورهای آمریکای لاتین به 33 درصد و در آفریقا به 40 درصد بالغ می‌شود. در کشور ما نیز به دلیل نارسایی‌های موجود در سیستم نگهداری، تبدیل و توزیع مقداری از محصولات کشاورزی ضایع می‌شود که مقدار آن به نسبت بالا است. یکی از علتهای مهم وجود ضایعات و یا افت کیفیت در محصولات کشاورزی عدم توسعه فعالیتهای صنعتی و تبدیلی است. به کمک فرآوری می‌توان موجب کاهش حجم و وزن مواد اولیه شد و آنها را به اشکالی که از نظر عملی و اقتصادی قابل حمل‌تر و قابل مبادله‌تر باشد تبدیل نمود. برای حفظ خواص فیزیکی و کیفیت مواد اولیه صنایع تبدیلی باید دقتها و مراقبتهای ویژه‌ای در جریان حمل و نقل، تخلیه و نگهداری آنها به عمل آید و سرعت خاصی به کار گرفته شود که در دیگر صنایع تا این حد مطرح نبوده و ضرورتی ندارد تا مقدار ضایعات تا حد امکان کاهش یابد. صنایع تبدیلی کشاورزی با فرآوری مواد دارای منشأ گیاهی و حیوانی از طریق تغییرات فیزیکی، شیمیایی، نگهداری، بسته‌بندی و توزیع به تبدیل و نگهداری آنها می‌پردازد. ایجاد و گسترش آن می‌تواند قسمت قابل توجهی از ضایعات میوه و تره‌بار را بازیابی و یا از استمرار تولید آنها جلوگیری نماید. در واقع نگهداری مناسب و فرآوری پس از برداشت افزون بر رعایت مراقبتهای قبل از برداشت بروز فساد به وسیله عوامل خارجی یا داخلی را به تعویق انداخته یا ممانعت به عمل می‌آورد که در نتیجه آن مواد غذایی می‌تواند برای مدت طولانی‌تری قابل مصرف باقی بماند. برای مثال از حدود 15 میلیون تن محصول میوه و تره‌بار در هر سال حدود 4.5 میلیون تن آن پس از برداشت محصول از بین می‌رود. با وجود این که از مجموع تولید سالانه میوه و تره‌بار کشور، 7.2 میلیون تن آن می‌تواند به صورت بسته‌بندی به بازار عرضه شود در حال حاضر تنها 67 هزار تن از مواد غذایی تولید شده به صورت بسته‌بندی به بازار عرضه می‌شود. برای افزایش بهره‌وری از عوامل تولید کشاورزی باید در زمینه کاهش ضایعات محصولات کشاورزی گسترش و توسعه صنایع تبدیلی ضمن جلوگیری از اتلاف و ضایعات محصولات کشاورزی، به امنیت غذایی در جامعه کمک می نماید.

یکی از مهمترین اتلافات و ضایعات محصولات کشاورزی در استان کرمان  بخصوص در شهرستانهای جیرفت و کهنوج گوجه فرنگی بوده که به جهت حجم تولید بسیار بالای این محصول (حدود 500 هزار تن در سال معادل 10 درصد کل تولید کشور و سومین تولید کننده بزرگ گوجه فرنگی در کشور) و نبود صنایع تبدیلی و تکمیلی سالیانه هزاران تن از این محصول به صورت ضایعات دفع می شود. لذا می توان با احداث چندین واحد فرآوری محصولات کشاورزی مانند احداث کارخانه فرآوری گوجه فرنگی از ایجاد بیشترین ضایعات محصولات کشاورزی در این منطقه جلوگیری نمود.

گوجه ‌فرنگی گیاهی است با نام علمی ‌ycopersiscom Esculentum از خانواده سیب زمینی (solanaceae) که به نام عمومی‌tomato  در جهان مشهور است‌. میوه این گیاه که قسمت اصلی آن است به صورت خام یا پخته در سالاد، انواع سس‌ها، سوپ و انواع مواد غذایی به طور وسیع در جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد‌. اکثرا گوجه‌ فرنگی را در زمانی که به رنگ قرمز است استفاده می‌کنند و کمتر از میوه سبز آن استفاده می‌شود‌. مهمترین ترکیبات گوجه‌فرنگی شامل حدود 90 درصد و یا کمی ‌بیشتر آب می‌باشد و بقیه آن را پروتئین، چربی، قندهای مختلف از جمله گلوکز و فروکتوز، ویتامین‌های آ، ث، کا، تیامین، ریبوفلاوین، پانتوتنیک اسید، اسید فولیک، ‌ویتامین ای، اسید آمینه‌های ضروری، املاح معدنی از جمله کلسیم، فسفر، آهن، سدیم، پتاسیم، منیزیوم، مس، منگنز، کبالت، روی و آرسنیک می‌باشد و به تازگی وجود ید نیز در گوجه‌فرنگی گزارش شده است‌. با توجه به ترکیبات یاد شده که فقط قسمتی از ترکیبات گوجه‌فرنگی را تشکیل می‌دهند می‌توان به خواص کم نظیر آن پی برد‌. به همین دلیل در سال‌های 1980 تا 1990 حدود 6000 مقاله تحقیقاتی در مورد تجزیه و شناسایی مواد ارزشمند این گیاه به چاپ رسیده است‌. با وجود این که مسلم است هنوز تحقیقات در باره گوجه‌فرنگی به پایان نرسیده و بسیاری از مواد و عناصر آن کشف نشده‌اند ولی تحقیقات امروز حاکی از وجود مجموعه‌ای از عناصر و مواد بسیار ارزشمند برای انسان در این گیاه می‌باشد که کمتر کسی از آن آگاه بوده و به همین دلیل به ارزش آن واقف نمی‌باشند‌. املاح معدنی موجود در این گیاه با ارزش وظایف مهمی‌ در بدن ایفا می‌کند که بسیاری از آنها در تحقیقات جدید پزشکی در حال بررسی است‌. گوجه‌فرنگی در بعضی افراد ایجاد حساسیت می‌کند که باید به آن توجه کرد. دانه‌های گوجه‌فرنگی دارای روغن می‌باشند که برای تهیه مارگارین، سالاد و صابون مصرف می‌شود‌. در طب سنتی نقاط مختلف جهان، برای گوجه‌فرنگی اثراتی در جهت تسکین و بهبود بعضی بیماری‌ها نظیر آسم، سرفه، آنفلوآنزا، امراض چشم، گوش درد، حصبه، برص و تب زرد قایل می‌باشند‌. در مراجع جدید علمی‌خاصیت‌های ضد میکروب، ضد اسهال، هضم کننده و ادرارآور را برای آن ذکر کرده‌اند‌. گر چه شباهت‌هایی بین ترکیبات گوجه‌فرنگی قرمز و سبز (نرسیده) وجود دارد ولی رنگ‌های گیاهی موجود در گوجه ‌فرنگی رسیده (قرمز) در سبز وجود ندارد و ممکن است گاهی در گوجه‌فرنگی سبز، مواد سمی ‌وجود داشته باشد‌. با توجه به ارزش غذایی و اثرات جالب دارویی آن استفاده روزمره و یا ممتد آن در رژیم غذایی توصیه می‌شود‌.

فرآوری گوجه فرنگی

فراوری گوجه فرنگی در سال 1847 شروع شد زمانیکه هریسون وودهال کراسبی، سرباغبان کالج لافایت روش ابتدائی قوطی کردن گوجه را اختراع کرد. پیش از سال 1890 تمام مراحل گوجه فرنگی قوطی شده از طریق دست انجام می شد. روش های صنعتی با ارتقاء تکنولوژی قوطی سازی بهبود یافت و عصاره گوجه فرنگی با توسعه آب میوه گیری در دهه 1920 به بازار آمد. در اواخر دهه 1960 تحقق چیدن و برداشت مکانیکی موجب شد تا صنعت روش های بهتر حمل و نقل و فرآوری انبوه را بوجود آورد. بدین ترتیب گوجه فرنگی خام ابتدا پخته شده سپس پوست و ساقه آن جدا شده و بطور تقریب با غلظت 30% گوجه فرنگی با 70% آب جوشانده می شود.

گوجه فرنگی در ایران

این میوه از طریق اروپا به ایران راه یافت و به همین دلیل است که گوجه فرنگی نامیده می شود. در ایران به دلیل وجود تنوع آب و هوائی که از شمال تا جنوب کشور وجود دارد در تمامی اوقات سال گوجه فرنگی می تواند کاشته شود. محصول زمستان مناطق جنوب ایران به دلیل رنگ اندک آن برای تولید رب مناسب نیست ولی محصول تابستان به دلیل وجود شرایط آب و هوائی مناسب برای کاشت،گوجه فرنگی دارای رنگ خوبی است که نتیجتا کیفیت رب نیز خوب می باشد.

 

گوجه فرنگی در مناطق مختلفی از ایران کاشته می شود اما گوجه فرنگی مخصوص فرآوری عمدتا در پنج منطقه بعمل می آید که کارخانه های بزرگ رب هم در آنجا قراردارند. استان فارس در جنوب، خراسان در شمال شرقی، آذربایجان در شمال غرب و سرانجام استانهای تهران و گلستان در شمال ایران 21% گوجه فرنگی فرآوری شده خود را بویژه به روسیه و جمهوری تازه استقلال یافته آن کشورهای حوزه خلیج فارس و کشورهای افریقائی صادر می نماید. رب گوجه فرنگی ایران به دلیل رنگ خوب و طعم لذیذ ش در میان مشتریان خارجی از شهرت خوبی برخوردار است.

فواید تغذیه ای

گوجه فرنگی یک منبع سرشار از ویتامین های C , A و K است. علاوه بر این منبع خوبی از مولیبدن، پتاسیم، منگنز، فیبر غذائی کروم و ویتامین B بشمار می رود. در گوجه فرنگی ویتامین B6 ، مس، نیاسین، ویتامین B2 ، منیزیم، آهن، فسفر، ویتامین E و پروتئین نیز یافت می شود.

ظهور انقلاب عمومی کشاورزی ایران به عنوان ضرورت گذار کشاورزی سنتی به صنعتی و مدرن درحالی مطرح است که تجربه وقوع چنین انقلابی همزمان با افزایش پتانسیل‌های کشاورزی در کشورهای اروپایی اتفاق افتاد.

در جهان امروز تولید بیشتر محصولات کشاورزی به معنای افزایش توانمندی کشاورزی محسوب می‌شود بدیهی است تولید بیشتر برابر است با درآمد بیشتر اما همیشه این معادله برقرار نخواهد شد زیرا افزایش تولید به خودی خود نیازمند دو عامل افزایش سطح زیر کشت و افزایش عملکرد در واحد سطح می باشد.

درمورد افزایش سطح زیر کشت می‌توان گفت تقریباً در سراسر دنیا زمین‌های مرغوب و مناسب تاکنون به زیر کشت رفته‌اند و سرعت افزایش سطح اراضی کشاورزی نیز بسیار کم و نامحسوس است.

افزایش عملکرد در واحد سطح نیز با مشکلات فراوانی ازجمله کمبود تکنولوژی و انرژی مصرفی، توجه به کشاورزی سنتی و عدم یکپارچگی اراضی کشاورزی مواجه است.

همچنین زمانی تولید بیشتر منجر به درآمد بیشتر خواهد شد که این تولید مزرعه‌ای به تولید صنعتی تبدیل شود اما از ریسک و خطرات نوسان‌های قیمت در بازار محصولات کشاورزی نباید غافل شد.

آمارها نشان می‌دهد که پس از ورود هر نوع تکنولوژی جدید در عرصه کشاورزی، تعداد زیادی از کارگران شغل خود را از دست می‌دهند اما صنایع فرادست و فرودست کشاورزی نیز با همان سرعت افزایش تولید در کشاورزی بلکه بسیار سریع‌تر از آن شکل می‌گیرند و زمینه اشتغال را جهت نیروی کار انسانی از کارگران ساده صنایع گرفته تا مهندسان، بازرگانان، فروشندگان و واسطه‌گران ایجاد می‌کنند. با چنین الگویی از توسعه نقش صنایع تبدیلی و فرآوری تولیدات کشاورزی روز به روز پررنگ‌تر و جدی‌تر می‌شود.

بنابراین کشاورزی علمی با اتکاء به دانش و علم روز بدون ایجاد زمینه سرمایه‌گذاری مناسب در صنایع تبدیلی کاری از پیش نخواهد برد و هرگونه تولیدی بدون پشتوانه بازارهای دائمی، خالی از خطر نخواهند بود. این درحالی است که بسیاری از کشاورزان مجبورند عمده سرمایه‌گذاری خود را صرف دارایی‌های ثابتی کنند و با این عمل سرمایه در گردش کشاورز که می‌تواند پشتوانه ریسک بازار در قیمت محصولات باشد به مقادیر نسبتاً اندکی تقلیل می‌یابد. اما لازم است هر کشاورز بخشی از سرمایه خود را به امور تبدیل، بسته‌بندی و سایراعمال پس از برداشت اختصاص دهد.

با توجه به اطلاعاتی که بدست آمده در نیمه دوم سال 1386 بسیاری از کشاورزان و مزرعه داران گوجه فرنگی در جنوب استانهای بوشهر نظیر شهرستان دیر و همچنین جنوب استان کرمان نظیر شهرستانهای جیرفت و کهنوج به جهت نبود کارخانه های فرآوری و تبدیلی مجبور شده اند حتی محصولات خود را به قیمت کمتر از 300 ریال در هر کیلوگرم (حدود 70 درصد زیر قیمت تمام شده محصولاتشان) به فروش برسانند. لذا بنظر می رسد احداث یک واحد فرآوری در این شهرستانها کمک بسیار بزرگی به اقتصاد کشور و همچنین صنعت کشاورزی خواهد کرد.

مزایای ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی در بخش کشاورزی

- تسهیل‌کننده و ارتقاء دهنده فعالیت‌های بخش کشاورزی و توان صنعت منطقه‌ای و ملی را افزایش می‌دهد.

- با افزایش بهره‌وری تولید باعث ارتقاء درآمد خانوارهای کم‌درآمد روستایی می‌شود.

- از طریق ایجاد فرصت‌های تکمیلی در کنار فعالیت‌های «درون مزرعه» زمینه‌ساز اشتغال نوین در مناطق روستایی می‌شود.

- به کاهش ریسک و ایجاد توازن در چرخه درآمد خانوارهای روستایی کمک نموده و به درآمدهای آنان تنوع و پایداری می‌بخشد.

- با تمرکزهایی از ایجاد صنایع در حوالی مناطق مرکزی و شهری به کاهش تخریب محیط‌زیست کمک قابل ملاحظه‌ای می‌کند.

توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی در کنار امنیت غذایی در سند چشم‌انداز بیست ساله کشور نیز مدنظر قرار گرفته است. به‌طوری که براساس یکی از بندهای قانون بودجه مقرر شده است مبلغ هنگفتی برای توسعه، اصلاح و بهبود باغ ‌ها، دامپروری، مرغداری و صنایع تبدیلی و تکمیلی و تولیدات گلخانه‌ای درجهت اشتغال‌زایی دانش‌آموختگان کشاورزی در اختیار وزارت جهاد کشاورزی قرار گیرد تا به باغداران، دامداران، مرغداران و صاحبان صنایع تبدیلی و تکمیلی با اولویت دانش‌آموختگان بخش کشاورزی پرداخت شود.

از طرف دیگر ظرفیت واحدهای صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی کشور در سال گذشته در حدود 35 میلیون تن اعلام شده است که از این میزان 3 میلیون تن مربوط به صنایع تبدیلی محصولات دامی، 300 هزار تن شیلات، 30 میلیون تن زراعی و 1.7 میلیون تن باغی بوده است. همچنین با سرمایه‌گذاری 2700 میلیارد ریال، 2800 واحد تولیدی در این صنایع ایجاد شده است. صنایع تبدیلی بخش کشاورزی 33.7 درصد تعداد شاغلان و 17.26 درصد ارزش افزوده، 20.9 درصد ارزش تولیدات، 23.4 درصد ارزش سرمایه‌گذاری بخش صنعت را به خود اختصاص داده است.

 

سالانه 85 میلیون تن انواع محصولات کشاورزی در کشور تولید می‌شود که 17.8درصد آن به صورت ضایعات ازبین می‌رود اگر میانگین ارزش هر کیلوگرم محصول کشاورزی 100 تومان درنظر گرفته شود سالانه 2 تریلیون و 34 میلیارد تومان به علت ضایعات محصولات کشاورزی به اقتصاد کشور خسارت وارد می‌شود که با گسترش صنایع تبدیلی و تکمیلی و ایجاد انبارها و سردخانه‌های جدید می‌توان از ضایعات محصولات کشاورزی جلوگیری کرد.
آمارها نشان می‌دهد به بخش باغبانی با 1/28 درصد بالاترین و صنعت دام و طیور با 1/6 درصد کمترین میزان ضایعات در کشور را به خود اختصاص داده‌اند. در زیر بخش زراعت نیز محصولاتی چون سیب‌زمینی، گوجه فرنگی، سبزی و صیفی‌جات با حدود 30 درصد ضایعات بالاترین و حبوبات با 5 درصد کمترین میزان ضایعات را داراست. در زیربخش باغبانی، انگور و انجیر با حدود 35 درصد بالاترین و گردو، بادام و فندق با 8 درصد کمترین ضایعات را به خود اختصاص داده‌اند.

اصلاح ساختار عملیات پس از برداشت، راه‌اندازی نظام تضمین کیفیت محصولات، ترویج دانش فنی کاهش ضایعات، ترویج الگویی صحیح مصرف و تقویت و توسعه مراکز کارآمد جمع‌آوری اطلاعات به واحدهای عملیات پس از برداشت باید مدنظر قرار گیرد.

در حال حاضر ظرفیت صنایع تبدیلی و تکمیلی محصولات زراعی کشاورزی بالغ بر 30 میلیون تن بوده که این میزان قادر به فراوری حدود 55 درصد از تولیدات بخش کشاورزی که مستلزم فرآوری هستند می باشند. همچنین ظرفیت تولید این صنایع در پایان برنامه چهارم توسعه باید به حدود 35 میلیون تن برسد تا زمینه فرآوری 42 میلیون تن محصول کشاورزی فراهم شود در غیر این صورت بیش از 40 درصد از محصولات زراعی که با پرداخت هزینه هنگفتی از سوی کشاورزان به تولید رسیده به صورت ضایعات به هدر می رود و در نهایت ضرر قابل توجهی به اقتصاد کشور وارد می آید. بنابراین از آنجایی که کاهش ضایعات محصولات کشاورزی به میزان 30 درصد تا پایان برنامه چهارم توسعه پیش‌بینی شده است بنابراین فعالیت‌های صنعتی اشتغالزا موسوم به فعالیت‌های خارج از مزرعه به عنوان فرصت‌های تکمیلی اشتغال، تولید و افزایش درآمد خانوارهای روستای همواره باید مورد توجه سیاستگزاران و برنامه‌ریزان توسعه قرار گیرد.

سال زراعی 1385-1386

میزان تولید گوجه فرنگی در طی سال زراعی 1385-1386 معادل 50370 هزار تن بوده که از این میزان 5353 هزار تن به صورت آبی و 17 هزار تن به صورت دیم تولید شده است. سطح زیر کشت گوجه فرنگی در این سال معادل 157.2 هزار هکتار بوده که 156.1 هزار هکتار مربوط به سطح زیر کشت آبی و 1.1 هزار هکتار مربوط به سطح زیر کشت دیم بوده است. در این سال استان فارس با تولید 845.8  هزار تن (معادل 15.8 درصد کل)، شهرستانهای جیرفت و کهنوج با تولید 516 هزار تن (معادل 9.6 درصد) و استان بوشهر با تولید 476.2 هزار تن (معادل 8.9 درصد) به ترتیب در مقامهای اول تا سوم تولید گوجه فرنگی در کشور قرار داشته اند. در جدول ذیل میزان تولید گوجه فرنگی در کشور در سال زراعی 1385-1386 به تفکیک استانهای مختلف کشور ارائه شده است.

میزان تولید گوجه فرنگی در کشور به تفکیک استان در سال زراعی 1385-1386

نام محصول

(سطح زیرکشت) هکتار

(تولید) تن

تولید در هر هکتار (کیلوگرم)

آبی

دیم

جمع

آبی

دیم

جمع

آبی

دیم

مرکزی

947

0

947

31,930

0

31,930

33,716

 

گیلان

6

106

112

58

642

700

9,305

6,061

مازندران

4,222

33

4,255

207,396

384

207,780

49,128

11,648

آذربایجان‌شرقی

7,151

0

7,151

315,428

0

315,428

44,110

 

آذربایجان‌غربی

5,212

0

5,212

189,140

0

189,140

36,293

 

کرمانشاه

2,435

0

2,435

60,660

0

60,660

24,912

 

خوزستان

11,185

0

11,185

360,901

0

360,901

32,267

 

فارس

15,703

0

15,703

798,725

0

798,725

50,866

 

کرمان

639

0

639

10,148

0

10,148

15,894

 

اصفهان

2,186

0

2,186

78,937

0

78,937

36,119

 

سیستان وبلوچستان

1,361

0

1,361

22,410

0

22,410

16,464

 

کردستان

1,114

0

1,114

18,520

0

18,520

16,625

 

همدان

3,662

0

3,662

141,349

0

141,349

38,599

 

چهارمحال‌بختیاری

53

0

53

1,507

0

1,507

28,427

 

لرستان

1,856

0

1,856

39,494

0

39,494

21,279

 

ایلام

663

0

663

11,968

0

11,968

18,051

 

کهگیلویه وبویراحمد

254

0

254

8,797

0

8,797

34,632

 

بوشهر

14,810

0

14,810

449,677

0

449,677

30,363

 

زنجان

3,944

0

3,944

93,854

0

93,854

23,797

 

سمنان

1,798

0

1,798

58,442

0

58,442

32,504

 

یزد

507

0

507

15,340

0

15,340

30,286

 

هرمزگان

9,597

0

9,597

221,392

0

221,392

23,069

 

تهران

5,453

0

5,453

226,689

0

226,689

41,571

 

گلستان

9,562

486

10,048

263,550

8,715

272,265

27,562

17,932

قزوین

7,469

0

7,469

304,139

0

304,139

40,720

 

جیرفت و کهنوج

16,478

0

16,478

487,314

0

487,314

29,574

 

اردبیل

1,690

0

1,690

63,674

0

63,674

37,677

 

قم

37

0

37

1,379

0

1,379

37,276

 

خراسان جنوبی

312

0

312

4,634

0

4,634

14,853

 

خراسان رضوی

11,343

0

11,343

398,804

0

398,804

35,160

 

خراسان شمالی

5,191

0

5,191

168,575

0

168,575

32,475

 

کل کشور

146,837

625

147,462

5,054,830

9,741

5,064,571

34,425

15,589

 

درصد تولید گوجه فرنگی در کشور به تفکیک استانهای مختلف در سال زراعی 1385-1386

در سال زراعی 1385-1386 استان فارس با 15.8 درصد، شهرستانهای جیرفت و کهنوج با 9.6 درصد، استان بوشهر با 8.9 درصد، استان خراسان رضوی با 7.9 درصد ، استان خوزستان با 7.1 درصد ، استان آذربایجان شرقی با 6.2 درصد ، استان قزوین با 6 درصد ، استان گلستان با 5.5 درصد ، استان تهران با 4.5 درصد و استان هرمزگان با 4.4 درصد به ترتیب در مقامهای اول تا دهم تولید گوجه فرنگی در کشور قرار دارند. در جدول ذیل درصد تولید گوجه فرنگی و سطح زیر کشت این محصول در کشور به تفکیک استانهای مختلف ارائه شده است.

 

درصد تولید و سطح زیر کشت گوجه فرنگی در کشور  به تفکیک استان در سال زراعی 1385-1386

نام محصول

درصد سطح زیرکشت

درصد تولید

آبی

دیم

دیم

آبی

دیم

جمع

مرکزی

0.6

0.0

0.6

0.6

0.0

0.6

گیلان

0.0

21.7

0.2

0.0

8.7

0.03

مازندران

2.9

4.3

2.9

4.1

3.4

4.1

آذربایجان‌شرقی

4.9

0.0

4.8

6.2

0.0

6.2

آذربایجان‌غربی

3.5

0.0

3.5

3.7

0.0

3.7

کرمانشاه

1.7

0.0

1.6

1.2

0.0

1.2

خوزستان

7.6

0.0

7.6

7.1

0.0

7.1

فارس

10.7

0.0

10.6

15.8

0.0

15.8

کرمان

0.4

0.0

0.4

0.2

0.0

0.2

اصفهان

1.5

0.0

1.5

1.6

0.0

1.6

سیستان وبلوچستان

0.9

0.0

0.9

0.4

0.0

0.4

کردستان

0.8

0.0

0.8

0.4

0.0

0.4

همدان

2.5

0.0

2.5

2.8

0.0

2.8

چهارمحال‌بختیاری

0.04

0.0

0.04

0.03

0.0

0.03

لرستان

1.3

0.0

1.3

0.8

0.0

0.8

ایلام

0.5

0.0

0.4

0.2

0.0

0.2

کهگیلویه وبویراحمد

0.2

0.0

0.2

0.2

0.0

0.2

بوشهر

10.1

0.0

10.0

8.9

0.0

8.9

زنجان

2.7

0.0

2.7

1.9

0.0

1.9

سمنان

1.2

0.0

1.2

1.2

0.0

1.2

یزد

0.3

0.0

0.3

0.3

0.0

0.3

هرمزگان

6.5

0.0

6.5

4.4

0.0

4.4

تهران

3.7

0.0

3.7

4.5

0.0

4.5

گلستان

6.5

73.9

7.0

5.2

87.9

5.5

قزوین

5.1

0.0

5.0

6.0

0.0

6.0

جیرفت و کهنوج

11.2

0.0

11.1

9.6

0.0

9.6

اردبیل

1.2

0.0

1.1

1.3

0.0

1.3

قم

0.03

0.0

0.03

0.03

0.0

0.03

خراسان جنوبی

0.2

0.0

0.2

0.1

0.0

0.1

خراسان رضوی

7.7

0.0

7.7

7.9

0.0

7.9

خراسان شمالی

3.5

0.0

3.5

3.3

0.0

3.3

کل کشور

100.0

100.0

100.0

100.0

100.0

100.0

 

+